دل‌نوازها

آلبوم «رباعیات خیام» حاصل دکلمه‌ی ۳۰ رباعی از «حکیم عمر خیام» با صدای «احمد شاملو» و آواز ۵ رباعی با صدای «محمدرضا شجریان» است که آهنگ‌سازی آن را «فریدون شهبازیان» بر عهده داشته است. آلبوم «رباعیات خیام» نخستین بار در زمستان سال ۱۳۵۵ منتشر شده است. «رباعیات خیام» تنها آلبومی‌ست که در آن «احمد شاملو» با خواننده‌ای دیگر همکاری داشته است. مدت زمان این آلبوم ۵۷ دقیقه و ۳۲ ثانیه و صاحب امتیاز آن «موسسه فرهنگی و هنری ماهور» است. رباعیات خوانده شده در این آلبوم را «احمد شاملو» انتخاب کرده است.

نفوذ فكر، آهنگ دلفریب، نظر موشكاف، وسعت قریحه، زیبایى بیان، صحت منطق، سرشارى تشبیهات ساده‌ی بی حشو و زاید و مخصوصاً فلسفه و طرز فکر خیام که به آهنگ‌های گوناگون گویاست و با روح هرکس حرف می‌زند در ميان فلاسفه و شعراى خيلى کم‌ياب مقام ارجمند و جداگانه‌اى براى او احراز می‌كند. رباعی كوچک‌ترین وزن شعری است که انعکاس فکر شاعر را با معنی تمام برساند، هر شاعری خودش را موظف دانسته که در جزو اشعارش کم و بيش رباعی بگوید. ولی خیام رباعی را به منتها درجه اعتبار و اهمیت رسانیده و اين وزن مختصر را انتخاب کرده، در صورتیکه افكار خودش را در نهایت زبردستی در آن گنجانیده. ترانه‌های خیام به قدری ساده، طبیعی و به زبان دل‌چسب ادبی و معمولی گفته شده كه هرکسی را شیفته‌ی آهنگ و تشبیهات قشنگ آن می‌نماید، و از بهترین نمونه‌های شعر فارسی به شمار می‌آيد. خیام قدرت اداى مطلب را به اندازه‌ای رسانیده كه گیرندگى و تاثير آن حتمی است و انسان به حیرت می‌افتد که يک عقيده‌ی فلسفی مهم چگونه ممكن است در قالب يک رباعی بگنجد و چگونه می‌توان چند رباعی گفت كه از هر کدام يک فكر و فلسفه مستقل مشاهده بشود و در عین حال با هم هم‌آهنگ باشد. اين كشش و دلربایی فكرِ خیام است كه ترانه‌هاى او را در دنیا مشهور كرده، وزن ساده و مختصر شعری خیام خواننده را خسته نمی‌کند و به او فرصت فكر می‌دهد. خیام در شعر از هيچ‌کس پیروى نمی‌کند. زبان ساده‌ی او به همه‌ی اسرار صنعت خودش کاملاً آگاه است و با کمال ایجاز به بهترین طرزی شرح می‌دهد. در میان متفكرین و شعراى ایرانى كه بعد از خیام آمده‌اند برخى از آن‌ها به خیال افتاده‌اند كه سبک او را تعقیب کنند و از مسلک او پیروى نمايند. ولى هیچ‌کدام آنها نتوانسته‌اند به سادگی و گيرندگى و بزرگى فكر خیام برسند. زیرا بیان ظريف و بی‌مانند او با آهنگ سلیس مجازی كنايه‌دار او مخصوص به خودش است. خیام قادر است كه الفاظ را موافق فكر و مقصود خودش انتخاب كند. شعرش با يک آهنگ لطيف و طبيعى جارى و بی‌تكلف است و تشبیهات و استعاراتش يک ظرافت ساده و طبيعى دارد. طرز بيان، مسلک و فلسفه‌ی خیام تاثیر مهمی در ادبیات فارسى كرده و میدان وسیعى براى جولان فكر دیگران تهیه نموده. حتی حافظ و سعدی در نشئات ذره، ناپایداری دنیا، غنیمت شمردن دَم و مِى‌پرستى اشعاری سروده‌اند كه تقلید مستقیم از افكار خیام است. ولى هیچ‌كدام نتوانسته‌اند در این قسمت به مرتبه‌ی خیام برسند.

بخشی از مقدمه‌ی «ترانه‌های خیام»، نوشته‌ی صادق هدایت، نقل از جلد اثر

برگرفته از جلد اثر و ماهور