آلبوم شش تصنیف قدیمی، خسرو انصاری
«شش تصنیف قدیمی Six Songs from the Qajâr Period» حاصل بازسازی و اجرای شش تصنیف قدیمیِ دوران قاجار با آواز «خسرو انصاری» در دو بخشِ «دستگاه چهارگاه» و «آواز اصفهان» است که بهسال ۱۳۸۴ بهدست «ماهور» در ۲۳ تراک منتشر شد. برخی از تصنیفهای این مجموعه چون «بُتا بُتا» (ساختهی سلطان خانم) و «از دلم بیخبری» برای نخستین بار در سالهای اخیر اجرا شدهاند. تصنیفهای «بُتا بُتا» و «بهشتِ عدن» از صفحههای «رضاقلی نوروزی» و تصنیف «از دلم بیخبری» از آموزههای «داریوش صفوت» استخراج شدهاند. تصنیف «نگارا» روایت «عبداللهخان دوامی» و تصنیف «تا به زلف خویش» بر اساس اجرایی از «نورعلی برومند» و «علیاصغر بهاری» است. چهارمضرابها از ساختههای «ابوالحسن صبا» و رِنگ چهارگاه توسط «رکنالدین مختاری» ساخته شده و «رِنگ اصفهان» نیز که ساختار عجیبی دارد ظاهرن ساختهی «مرتضی نیداوود» است. این رِنگ را «مرتضی نیداوود» در صفحهای به همراه برادرش «موسی نیداوود (نوازندهی ویولن)» نواخته است.
تصنیف در دوران قاجار:
امروزه در موسیقی ایران «آوازِ ضربی» را با نام «تصنیف» میشناسیم، منابع تاریخی نشان میدهد که تا اواخر دورهی صفویه تصنیفها انواع و اسمهای گوناگونی داشتهاند مانند کار، عمل، نقش، صوت، قول و غزل که از دید فُرم و همچنین ساختار ریتمیک و ملودیک از یکدیگر متمایز میشدند. اما از دورهی زندیه به بعد تمایزِ بین انواع تصنیفها فراموش شده و تا پایان دوران قاجار همهی آوازهای ضربی به استثنای نوعی «ضربیِ بداهه (کارعمل)» همه بهنام تصنیف خوانده و اجرا میشدند. تصنیفهایی که در دوران قاجار ساخته و اجرا میشدند بر اساسِ فُرم، تعلق آنها به رپرتوار زنانه و مردانه، و بستر اجتماعی و فرهنگیای که در آن ساخته شدهاند قابل دستهبندی هستند.
بسیاری از تصنیفهایی که امروزه سرایندهگانشان برای ما نامعلومند و به «تصنیفهای قدیمی» معروف شدهاند از رپرتوار زنانه بوده و در اندرونیها ساخته و خوانده میشدهاند. تعدادی از زنان دربار مانند «سلطان خانم»، مطربّ دربارِ فتحعلیشاه قاجار که بعدها همسر او شد، و نیز «تاجالسلطنه» دخترِ ناصرالدینشاه قاجار تصنیفهای برجستهای از خود به یادگار گذاشتهاند. مردانی نیز که به طور حرفهآی به ساختن تصنیف میپرداختند کم نبود و از آن جمله میتوان به «علیاکبر شیدا»، «شوریده شیرازی»، «بدایعنگار تهرانی» و «عارف قزوینی» اشاره کرد.
بسیاری از تصنیفهایی که امروزه سرایندهگانشان برای ما نامعلومند و به «تصنیفهای قدیمی» معروف شدهاند از رپرتوار زنانه بوده و در اندرونیها ساخته و خوانده میشدهاند. تعدادی از زنان دربار مانند «سلطان خانم»، مطربّ دربارِ فتحعلیشاه قاجار که بعدها همسر او شد، و نیز «تاجالسلطنه» دخترِ ناصرالدینشاه قاجار تصنیفهای برجستهای از خود به یادگار گذاشتهاند. مردانی نیز که به طور حرفهآی به ساختن تصنیف میپرداختند کم نبود و از آن جمله میتوان به «علیاکبر شیدا»، «شوریده شیرازی»، «بدایعنگار تهرانی» و «عارف قزوینی» اشاره کرد.
خواندن و نواختن تصنیف اگرچه مهارت ویژهای میخواهد اما شوربختانه «تصنیف خوانان» از جایگاه اجتماعیِ پایینتری برخوردار بودند. «محمدرضا لطفی» از زبانِ «نورعلی برومند» میگوید: «در قدیم بسیاری از خوانندگان حرفهایِ مَرد از خواندن تصنیف دوری میکردهاند. مثلن «حسین طاهرزاده» به خواندن تصنیف علاقهی چندانی نداشت و معتقد بود که تصنیف خواندن بیشتر در حوزهی کاریِ زنها و غیرحرفهایهاست»
اینکه چرا بعضی از خوانندگان حرفهای به تصنیف خوانی علاقهای نشان نمیدادند علت دیگری نیز داشته است. بیشک عدهای آن را سبُک و دونِ شانشان میدانستهاند، باید توجه داشت که تصنیف خوانی مهارت ویژهای میخواهد و خوانندهی آن میباید در نگه داشتن «ضرب (Tempo)» ورزیده بوده و ذوقِ خواندن تصنیف را در خود پرورش داده و در آخر در گردآوری و فراگیری تصنیفها نیز میکوشید. «عبداللهخان دوامی» که بیشک استاد آواز و اجرای تصنیف در صد سال گذشته است میگوید: «دستیابی به رپرتوار تصنیفها در دوران قاجار آسان نبوده و بیشتر در دست خانوادهی «سماعحضور» بوده و همهکس از تصنیفهایی که در اندرونی خوانده میشد آگاه نمیشده است. او در گفتگویی با «محمدرضا لطفی» گفته است:
چگونگیِ فراگیری تصنیفها به این ترتیب بود که ما با «سماعحضور» که بهترین شاگردِ سنتور و ضربگیر و آوازخوانِ «محمدصادقخان» بود آشنایی داشتم. در کنار این مرد که از بزرگان بود بسیاری از تصنیفها را آموختم و بقیه را نزد خواهرش «عندلیبالسلطنه» و «حاجیخان» و «آقاجان» که در این کار مهارت داشتند فراگرفتم.
از دیگر تصنیف خوانهای پایانِ دوران قاجار که از رپرتوار خوبی برخوردار بودهاند میتوان به «رضاقلیخان نوروزی»، «دایی مشیرهمایون شهردار» و «باقرخان معروف به باقر لَبو» نام برد که از دو تایِ آخر تعدادی صفحه موجود است.
المنة و لِلَّه که درِ مِیکده باز است
زان رو که مرا بر درِ او رویِ نیاز است
حقیقت نَه مجاز است
درِ میکده باز است
همهش عشوه و ناز است
بارِ غمِ مجنون و خَمِ طرّهی لیلی
ها لیلی، ها لیلی، ها لیلی
رخسارهی محمود و کفِ پایِ ایاز است
حقیقت نَه مجاز است
درِ میکده باز است
همهش عشوه و ناز است
زان رو که مرا بر درِ او رویِ نیاز است
حقیقت نَه مجاز است
درِ میکده باز است
همهش عشوه و ناز است
بارِ غمِ مجنون و خَمِ طرّهی لیلی
ها لیلی، ها لیلی، ها لیلی
رخسارهی محمود و کفِ پایِ ایاز است
حقیقت نَه مجاز است
درِ میکده باز است
همهش عشوه و ناز است
هنرمندان:
خسرو انصاری: آواز
سعید کامجو: کمانچه
امیرحسین پورجوادی: سهتار
مهرداد اعرابی فرد: تمبک
فهرست دستگاه چهارگاه:
۱. چهارمضراب، ساختهی ابوالحسن صبا
۲. درآمد
۳. زابل
۴. تصنیف نگارا، بر اساس اجرای عبداللهخان دوامی
۵. ادامهی زابل
۶. حصار
۷. تصنیف بُتا بُتا، ساختهی سلطان خانم
۸. حزان
۹. مخالف
۱۰. منصوری
۱۱. تصنیف از دلم بیخبری، روایت حاجآقا محمد ایرانی مجرد
۱۲. رِنگ، ساختهی رکنالدین مختاری
فهرست آواز اصفهان:
۱۳. چهارمضراب، ساختهی ابوالحسن صبا
۱۴. درآمد
۱۵. جامهدران
۱۶. تصنیف تا به زلف خویش، روایت نورعلی برومند
۱۷. بیات راجع
۱۸. سوز و گداز
۱۹. تصنیف نادیده رُخَت، ساختهی تاجالسلطنه، دخترِ ناصرالدینشاه قاجار
۲۰. اوج
۲۱. بوسلیک
۲۲. تصنیف بهشت عدن، بر اساس اجرای رضاقلینوروزی
۲۳. رِنگ، ساختهی مرتضی نیداوود
برداشت از جلد اثر (ویرایش شده)
ادامه مطلب
+ نگاشته شد در پنجشنبه بیست و دوم دی ۱۳۹۰ 9:0 بهدست دلنواز
|
