آلبوم موسیقی بختیاری، علیاکبر مهدیپور
«موسیقی بختیاری» نام آلبوم موسیقی است با آواز «رمضان باروزه» و «نریمان فاضلی» و نوازندگی «علیاکبر مهدیپور» و «علی حیدری» که در سال ۱۳۷۹ توسط «موسسه فرهنگی هنری ماهور» منتشر شد.
«نوروزنامه» یا همان موسیقی تحویل سال نو که هر ساله بسیاری از ایرانیان در پای هفتسین آن را میشنوند از آثار علیاکبر مهدیپور است. از دیگر آثار وی میتوان به اجرای موسیقی «سریال روزی روزگاری» به کارگردانی «امرالله احمدجو» اشاره کرد.
«نوروزنامه» یا همان موسیقی تحویل سال نو که هر ساله بسیاری از ایرانیان در پای هفتسین آن را میشنوند از آثار علیاکبر مهدیپور است. از دیگر آثار وی میتوان به اجرای موسیقی «سریال روزی روزگاری» به کارگردانی «امرالله احمدجو» اشاره کرد.
«موسيقى بختيارى» يكى از حوزههاى گستردهى موسيقی مقامى ايران است. نام مقامها بيانگر نسبت هر نغمه با موضوع و سرگذشت ابداع آنهاست و اين بدان معناست كه هر مقام اصيل «موسيقى بختيارى» در نسبت با مراسم، آيينها و يا سنتهاى «ايل بختيارى» تكوين يافته است. اما مرور زمان و وسعت ارتباطات، به ویژه در حوزهى شنيدارى با گرايشهاى انتزاعى، تجويدى و گاه التقاطى سبب شده است تا نغمههاى ناب اين موسيقى از دسترس دور بماند و يا كمفروغ گردد. نغمههاى ديگر «موسيقى بختيارى» كه بعد از موسيقیهاى كهن اين قوم شكل گرفتهاند، عمدتاً تصنیفهاییست كه براساس لحن كلى «موسيقى بختيارى» و گاهی متاثر از يكى از مقامهاى اصلى يا نغمههاى وابسته به آنها ساخته و اجرا میشوند.
افراط در ساختن نغمههاى جديد، ويژگیهاى ميتولوژيک موسيقى بختيارى را در محاق برده است. بنابراين آنچه به عنوان موسيقى بختيارى پيش روى ماست از يکدستى و انسجام لازم برخوردار نيست و تنها با ارايهى اين توضيحات سعى میشود دورههاى وابسته به هر نغمه يا مقام، چه قبل و چه بعد از آخرين دورهى اصالت اين موسيقى شناخته شود.
فهرست و شرح هر مقام:
۱. مقام گاهگریو
اصطلاح «گاهِگِریو» به معنای وقت و هنگام مویه است. به آن «گوگریو» هم گفته میشود که به معنی امر به مویهگری است. مویهگری به معنی میتولوژیکاش در موسیقی عزای بختیاری در عصر حاضر هم وجود دارد. اگرچه علت ظهور آن دیگر، به جا آوردن آیینها مطابق با با اجزای نهاده شده نیست، اما دستکم صورت کلی آن قابل دریافت است و «مقام گاهگریو» بستر ظهور این جنس از موسیقی مویهگرانه است. اما در توصیف مصداقگونه «گاهگریو» اشاره به «علیداد نودالکُش» ضروری مینماید.
«علیداد» مرد دلیر و قهرمان ايل بختيارى که قادر بوده است نُه «دال» (لاشخور) را با یک تیر در آسمان بزند توسط برادر حسود خود کشته میشود. موسیقیدانان و مویهگران بدینسان برای «علیداد» مویهها نمودند و در مقام «گاهگریو» اشعار فراوان خواندند و گریستند. در مقام «تیپومی» نیز که اشاره به ویژگیهای فیزیکی و روحی قهرمان دارد، خوانندگان به صورت بداهه اشعاری میخوانند و جمع با آنان دم میگیرد و جنسی از مویهگری که کمنظیر است تجلی مییابد.
سکندر درد تو درمون نداره گذشته کار تو برگردون نداره
۲. الف) شیرعلیمردان
«شیرعلیمردان» یکی از خانهای «ایل هفت لنگ» بود که در جنگ کشته شد.
ب) گُلوم گُلوم
«گلوم گلوم» تصنیفی تغزلی است که انواع مختلف دارد.
۳. سَرِکوهی
«سرکوهی» مقامی کهن است که چوپانها آن را با نی مینواختند و میخواندند. این مقام امروزه با سازهای دیگر نواخته میشود.
۴. الف) لچک ریالی
زنان ايل بختيارى به روسری یا دستمال سر خود که به آن «لچک» گفته میشود، سکه میدوختهاند و زنان متمول جنس سکهها را از نقره انتخاب میکردهاند. نام تصنیف به این موضوع اشاره دارد. این نغمه اغلب در مراسم شادی نواخته میشود و مورد علاقهی فراوان مردم بختیاری است.
ب) برزگری
این نغمه در راستهی موسیقیِ کار قرار میگیرد و در مورد درو و کشاورزی است که به حالتی تغزلی خوانده میشود. البته بعدها با تغییراتی توسط سازهای دیگر نیز نواخته شده است.
ج) لچک ریالی
۵. الف) پیشنوازی
به عنوان مقدمه نواخته میشود.
ب) حوری حوری
نام زنی است که منظومهای عاشقانه در وصف او سروده شده است
۶. الف) چشمهی کوهرنگ
یکی از چشمههای قدیمی و پرآب است که سرچشمهی رودخانههای بزرگ استان چهارمحال و بختیاری و استانهای مجاور به شمار میاید. نغمه در وصف این چشمه پرداخته شده است.
ب) سحرناز
نغمهای تغزلی که در وصف «سحرناز» زن زیبای بختیاری است.
۷. الف) چوب بازی
همانگونه که از نام آن استنباط میشود نوعی موسیقی همراه با چوببازی است که در آن دو یا چند مرد با حالتی حماسی و نمایشی و هماهنگ با ضربآهنگ موسیقی، نبردی نمایشی را به اجرا درمیآورند. نغمههای این نوع چوببازی در موسیقی بختیاری کاملن منحصر به فرد بوده و مخصوص ايل بختيارى است. به لحاظ طبقهبندی، چوببازی یکی از انواع اصلی و مهم موسیقی بختیاری است و مقامی کاملن مشخص و شناخته شده به حساب میآید. در تشخیص ماهیت و ساختار و حتا شیوهی اجرای آن، دو نشانهی مهم قابل ذکر است. اول اینکه موسیقی چوببازی مخصوص کَرنا و دهل است و تبعیت تمامی نغمات و الحان آن از یک ریتم، میزان و متر مشخص است. ویژگی دیگر و فرعی این مقام، تعلق آن به فضای باز است، چرا که صدای پرحجم و پرطنین کرنا و دهل در فضای بسته خوشایند نیست، زیرا نوای کرنا و دهل و مقام و بازیِ چوببازی اصولن تمرینی برای میدان جنگ است. هنگام اجرای مقام چوببازی که با آن دو رقصنده مشغول رقص و چوببازی هستند، ضربات چوب رقصندگان چنان محکم و پرقدرت است که بر اثر برخورد چوبهای بسیار محکم بلوط به یکدیگر که مانند شمشیر است، چوبها شکسته و به هوا پرتاب میشود.
ب) نی چوپانی
نامی دیگر برای انواع سَرِ کوهیهاست که نوسط چوپانان نواخته و خوانده میشود.
ج) چوب بازی
۸. الف) پیشنوازی
ب) گُلُمی، های گل
از تصنیفهای جدید است که بر اساس حالتهای کلی موسیقی بختیاری ساخته شده و اساسا به سازهای باستانی بختیاری تعلق ندارد.
۹. گاهگریو
۱۰. جشن نوروزی
نغمهای که در ایام نوروز و یا به مناسبت اعیاد دیگر نواخته میشود. این نغمه به احتمال فراوان از موسیقیهای دیگر وارد موسیقی بختیاری شده و اصالت آن در حوزهی موسیقی بختیاری نیست.
۱۱. الف) مقام بیدگونی
اصطلاح «گاهِگِریو» به معنای وقت و هنگام مویه است. به آن «گوگریو» هم گفته میشود که به معنی امر به مویهگری است. مویهگری به معنی میتولوژیکاش در موسیقی عزای بختیاری در عصر حاضر هم وجود دارد. اگرچه علت ظهور آن دیگر، به جا آوردن آیینها مطابق با با اجزای نهاده شده نیست، اما دستکم صورت کلی آن قابل دریافت است و «مقام گاهگریو» بستر ظهور این جنس از موسیقی مویهگرانه است. اما در توصیف مصداقگونه «گاهگریو» اشاره به «علیداد نودالکُش» ضروری مینماید.
«علیداد» مرد دلیر و قهرمان ايل بختيارى که قادر بوده است نُه «دال» (لاشخور) را با یک تیر در آسمان بزند توسط برادر حسود خود کشته میشود. موسیقیدانان و مویهگران بدینسان برای «علیداد» مویهها نمودند و در مقام «گاهگریو» اشعار فراوان خواندند و گریستند. در مقام «تیپومی» نیز که اشاره به ویژگیهای فیزیکی و روحی قهرمان دارد، خوانندگان به صورت بداهه اشعاری میخوانند و جمع با آنان دم میگیرد و جنسی از مویهگری که کمنظیر است تجلی مییابد.
«شیرعلیمردان» یکی از خانهای «ایل هفت لنگ» بود که در جنگ کشته شد.
ب) گُلوم گُلوم
«گلوم گلوم» تصنیفی تغزلی است که انواع مختلف دارد.
۳. سَرِکوهی
«سرکوهی» مقامی کهن است که چوپانها آن را با نی مینواختند و میخواندند. این مقام امروزه با سازهای دیگر نواخته میشود.
۴. الف) لچک ریالی
زنان ايل بختيارى به روسری یا دستمال سر خود که به آن «لچک» گفته میشود، سکه میدوختهاند و زنان متمول جنس سکهها را از نقره انتخاب میکردهاند. نام تصنیف به این موضوع اشاره دارد. این نغمه اغلب در مراسم شادی نواخته میشود و مورد علاقهی فراوان مردم بختیاری است.
ب) برزگری
این نغمه در راستهی موسیقیِ کار قرار میگیرد و در مورد درو و کشاورزی است که به حالتی تغزلی خوانده میشود. البته بعدها با تغییراتی توسط سازهای دیگر نیز نواخته شده است.
ج) لچک ریالی
۵. الف) پیشنوازی
به عنوان مقدمه نواخته میشود.
ب) حوری حوری
نام زنی است که منظومهای عاشقانه در وصف او سروده شده است
۶. الف) چشمهی کوهرنگ
یکی از چشمههای قدیمی و پرآب است که سرچشمهی رودخانههای بزرگ استان چهارمحال و بختیاری و استانهای مجاور به شمار میاید. نغمه در وصف این چشمه پرداخته شده است.
ب) سحرناز
نغمهای تغزلی که در وصف «سحرناز» زن زیبای بختیاری است.
۷. الف) چوب بازی
همانگونه که از نام آن استنباط میشود نوعی موسیقی همراه با چوببازی است که در آن دو یا چند مرد با حالتی حماسی و نمایشی و هماهنگ با ضربآهنگ موسیقی، نبردی نمایشی را به اجرا درمیآورند. نغمههای این نوع چوببازی در موسیقی بختیاری کاملن منحصر به فرد بوده و مخصوص ايل بختيارى است. به لحاظ طبقهبندی، چوببازی یکی از انواع اصلی و مهم موسیقی بختیاری است و مقامی کاملن مشخص و شناخته شده به حساب میآید. در تشخیص ماهیت و ساختار و حتا شیوهی اجرای آن، دو نشانهی مهم قابل ذکر است. اول اینکه موسیقی چوببازی مخصوص کَرنا و دهل است و تبعیت تمامی نغمات و الحان آن از یک ریتم، میزان و متر مشخص است. ویژگی دیگر و فرعی این مقام، تعلق آن به فضای باز است، چرا که صدای پرحجم و پرطنین کرنا و دهل در فضای بسته خوشایند نیست، زیرا نوای کرنا و دهل و مقام و بازیِ چوببازی اصولن تمرینی برای میدان جنگ است. هنگام اجرای مقام چوببازی که با آن دو رقصنده مشغول رقص و چوببازی هستند، ضربات چوب رقصندگان چنان محکم و پرقدرت است که بر اثر برخورد چوبهای بسیار محکم بلوط به یکدیگر که مانند شمشیر است، چوبها شکسته و به هوا پرتاب میشود.
ب) نی چوپانی
نامی دیگر برای انواع سَرِ کوهیهاست که نوسط چوپانان نواخته و خوانده میشود.
ج) چوب بازی
۸. الف) پیشنوازی
ب) گُلُمی، های گل
از تصنیفهای جدید است که بر اساس حالتهای کلی موسیقی بختیاری ساخته شده و اساسا به سازهای باستانی بختیاری تعلق ندارد.
۹. گاهگریو
۱۰. جشن نوروزی
نغمهای که در ایام نوروز و یا به مناسبت اعیاد دیگر نواخته میشود. این نغمه به احتمال فراوان از موسیقیهای دیگر وارد موسیقی بختیاری شده و اصالت آن در حوزهی موسیقی بختیاری نیست.
۱۱. الف) مقام بیدگونی
لفظی
کلی است که اشاره دارد به نغمههایی که منشا بیدگونی دارند. ازجملهی
اینها «گُلوم گُلوم» است. «گُلوم گُلوم» در موسیقی بختیاری انواع مختلفی
دارد که نوعی از آن تحت تاثیر یکی از نغمههای خزاسانی است.
ب) گلناز جهرم
«گلناز
جهرم» هم مانند «گلوم گلوم» در حوزهی مقامی کلی که به آن «حاجیونی» گفته
میشود به اجرا در میآید یا دستکم لفظ «حاجیونی» به منشا نغمه اشاره دارد
ج) فرود
در
موسیقی بختیاری، مانند موسیقیهای دیگر، فرودهای شناخته شدهای وجود دارد.
این ویژکی در موسیقی بختیاری بسیار بارز است. هرچه به نغمههای قدیمیتر
رجوع کنیم، حالت کلی این فرودها شبیهتر و همسانتر است.
«حمیدرضا اردلان»
هنرمندان:
پژوهش: حمیدرضا اردلان
سرنا و کرنا: علیاکبر مهدیپور
آواز: رمضان باروزه، نریمان فاضلیبرگرفته از جلد اثر و ویکیپدیا
تمامی کاورها به صورت مخفی در درون پوشه میباشند.
+ نگاشته شد در پنجشنبه بیست و یکم مهر ۱۳۹۰ 1:17 بهدست دلنواز
|
